Zangthalpa – Phần 22: CÁCH DẠY KÌ ĐẶC CHƯA TỪNG CÓ CỦA TUỆ TRUNG THƯỢNG S

7. Truyền pháp cho Thái tử Trần Nhân Tông.

Nhấp một ngụm trà, Zangthalpa tiếp tục kể chuyện:

Ngoài trời sao sáng trăng thanh, Thái Tử lòng đầy hồi hộp…

Đêm ấy, Thái tử không sao ngủ được, lòng cứ lâng lâng mong cho đến giờ. Khoảng canh ba, Thái Tử tìm đến phòng của Tuệ Trung Thượng Sĩ, lúc đó vẫn còn ánh đèn sáng trong phòng. Khi bước vào, Thái tử thấy Ngài nằm nghiêng quay mặt vào trong, liền quỳ sát bên giường, không dám kinh động. Hồi lâu bèn thưa:

– Dạ thưa, cậu gọi con đến lúc nửa đêm, không biết cậu muốn chỉ bảo việc gì?

Tuệ Trung Thượng Sĩ nghe vậy liền bật người, ngồi dậy nói:

– Nửa đêm không ngủ, đến đây làm gì?

Thái tử cúi đầu cung kính:

– Lúc tối khi đang tiệc, cậu có nói canh ba đêm nay đến phòng cậu, chính vì thế mà con mới bạo dạn đến đây.

Thượng Sĩ nghe thế nghĩ thầm: Thái tử là người thông tuệ, một lòng hướng Phật, chỉ đang chờ một bậc minh sư đến điểm chỉ khai tâm nữa mà thôi. Rồi nói:

– Ta biết căn tính của con không phải người tầm thường, song khi tối trong tiệc có nhiều thành phần khác nhau, ta sợ có người nghe rồi không hiểu đúng, hành động sai lầm nên mới im lặng, nay con đã hiểu ý ta mà đến cầu Pháp, ta sẽ dốc lòng mà giảng cho con. Nhưng con phải nhớ: “Chớ bảo cho người không ra gì biết.”

Rồi ngài đọc hai bài kệ để giảng cho câu hỏi của Thái tử lúc buổi tiệc: “Chỉ như giữ gìn giới hạnh trong sạch, không chút xao lãng, là thế nào?”

Giữ giới cùng nhẫn nhục
Chuốc tội chẳng chuốc phước.
Muốn biết không tội phước
Chẳng giữ giới nhẫn nhục.

Sau khi đọc xong bài kệ, Zangthalpa đưa mắt nhìn tất cả mọi người trong hội chúng rồi nói:

– Các vị nghe đến mấy câu kệ này có giật mình nghi ngờ và thấy mâu thuẫn không? Tôi đã nói rất kỹ trong các phần trước rằng giữ giới và nhẫn nhục là không thể thiếu trên con đường thực hành Bồ tát. Điều này đã được khẳng định nhiều lần trong Kinh Phật. Thế mà ở đây, Thượng Sĩ lại nói: “Giữ giới cùng nhẫn nhục, chuốc tội chẳng chuốc phước”? Phải hiểu thế nào cho đúng?

Rồi Zangthalpa nói tiếp:

– Sở dĩ tu phải nhẫn nhục là vì sân hận quá nhiều, bây giờ muốn chuyển hóa sân hận thì phải tập nhẫn nhục. Song khi tập nhẫn nhục thì sân giận hết chưa? Nếu hết sân thì khỏi nhẫn nhục. Như vậy thì còn tập nhẫn nhục là còn sân, còn sân là còn tội, nên nói “Chuốc tội chẳng chuốc phước”. Chừng nào hết sân thì chừng đó không còn tu nhẫn nhục nữa.

– Tại sao phải trì giới?

– Tại vì hay sát sinh, trộm cắp, dâm dục… Sát sinh, trộm cắp, dâm dục tự gây khổ cho mình mà còn làm khổ cho người, nên Đức Phật cấm. Nếu các vị thương chúng sinh không giết hại nó, thấy của người không khởi lòng tham để lấy, thấy sắc đẹp không đam mê… thì không phải trì giới. Tại vì còn tham còn sân nên phải trì giới để ngăn chặn, nếu hết những tâm bệnh đó thì không cần giữ giới.

– Bởi còn tâm bệnh nên phải trì giới. Còn trì giới là còn tội, nên phải kềm chế gìn giữ, bao giờ hết tâm bệnh, chừng đó hết giữ giới. Tu đến chỗ không cần giữ giới mà không phạm giới mới thật là Thanh tịnh, tâm đã hoàn toàn thanh tịnh thì ngang đó hết tội phước. Nếu còn giữ giới, còn nhẫn nhục là còn tội, còn phước chứ chưa hết.

Còn đây là bài kệ thứ hai:

Như khi người leo cây
Trong an tự cầu nguy.
Như người không leo cây
Trăng gió có làm gì?

– Người thấy tội phước như người đang đứng trên mặt đất bằng bình yên vô sự, bỗng leo lên cây bị gió mạnh nên mới sợ ngã. Đó là người đang ở trong an ổn mà tạo lấy sự nguy hại. Ngược lại, nếu đứng yên ở mặt đất thì giông gió đâu có làm hại được. Cũng vậy, tâm thể vốn thanh tịnh, vốn không có tội lẫn phước, tự nhiên khởi niệm tội phước nên cần phải giữ giới. Nếu không tham sân si, không khởi niệm tội phước thì không cần giữ giới, không cần phải nhẫn nhục.

– Lời dạy của ta những kẻ tầm thường thì không nên biết. Vì họ biết qua lời này họ sẽ chấp và cho rằng trì giới nhẫn nhục là chuốc tội chớ không được phước, rồi thấy người tu giữ giới nhẫn nhục nghĩ người đó chuốc tội, còn người tu buông lung làm nhiều chuyện xằng bậy thì không tội được phước, đó là phá kiến, lạc vào tà đạo. Ngươi có hiểu không?

Thái tử xúc động, rơi lệ khấu đầu vâng lời, tôn Tuê Trung Thượng Sĩ làm Thầy.

Lúc này đã đến canh năm, gà gáy trời sáng. Thái tử quỳ xuống và hỏi:

– Thưa Thầy, xin Thầy điểm chỉ cho con về đường lối tu hành như thế nào, để khi Thầy về, dù con bận trăm công nghìn việc nơi triều chính vẫn có thể tu hành được.

Ngài đáp:

– Phản quang tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc – tức Soi sáng lại chính mình là phận sự gốc, chẳng từ nơi khác mà được. Đây là cốt tủy của Đạo Phật.

Nói xong, Ngài trao cho Thái tử hai quyển sách Tuyết Đậu và Dã Hiên, rồi nói:

– Đây là hai quyển sách ta nhận từ sư phụ Thiền sư Tiêu Dao khi Người còn sống, làm đường lối tu hành. Nay ta trao lại cho ngươi, từ nay về sau ngươi theo y đó mà tu hành giữa chốn triều đình, sẽ không còn ngăn ngại.

Thái tử ngẩng đầu lên nhìn Thượng Sĩ, đôi mắt ngấn lệ, không biết phải nói điều gì, chỉ xúc động thốt lên:

– Thưa Thầy, con …

Thượng Sĩ đưa cặp mắt sáng rực nhìn Thái tử một cách chăm chú mà từ bi, rồi Ngài nói những lời sau cùng:

– Không nhận ra cuộc đời chỉ là một giấc mơ, người vô minh gán lên mỗi sự kiện một tầm quan trọng khác nhau, rồi theo đuổi các mục đích riêng của mình, đắm chìm trong ham muốn và sợ hãi.

– Người đã khám phá ra Sự Thật nhìn các hiện tượng như ở trong mơ, không hiện tượng nào quan trọng hơn hiện tượng nào. Mọi thứ xảy ra đều bình đẳng như nhau trong Cái Đang Là. Hân hoan nhảy múa giữa các hình tướng huyễn ảo, Bậc giác ngộ làm mọi việc hoàn toàn vì người khác, trong trí tuệ và tình thương.

Thái tử không biết nói gì hơn, đưa hai tay nhận hai quyển sách rồi từ tạ Tuệ Trung Thượng Sĩ:

– Con xin ghi lòng tạc dạ, không dám quên lời.

Về sau, Thái tử lên làm Vua Trần Nhân Tông, lãnh đạo nhân dân Đại Việt đánh tan cuộc xâm lược của giặc Nguyên Mông lần thứ ba. Khi đất nước đã thanh bình, Vua truyền ngôi lại, lui về ở ẩn trên núi Yên Tử để chuyên tâm tu hành, đạt giác ngộ ngay trong một đời, hiệu là Điều Ngự Giác Hoàng, muôn dân Đại Việt xưng tụng ngài là Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Ngài sáng lập dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử, còn truyền lại đến ngày nay.

8. Phá chấp

Là một cư sĩ Thiền sư giác ngộ, với trí tuệ nhìn mọi sự vật, mọi hiện tượng đều bình đẳng như nhau, với tâm giác ngộ không phân biệt, trong mắt Tuệ Trung Thượng Sĩ thì giàu nghèo hay sang hèn, bẩn sạch, ăn chay hay ăn mặn, ô nhiễm sắc dục hay thanh tịnh đều bình đẳng như nhau. Chính vì vậy, Tuệ Trung Thượng Sĩ hành động và sống giữa trần tục một lối sống tự do không ràng buộc, không giữ cái này bỏ cái kia, một lối sống tự nhiên, và Ngài luôn khuyên mọi người sống thuận theo tự nhiên.

Thiền học của Tuệ Trung Thượng Sĩ là sự vận dụng tổng hợp các phương pháp cụ thể: Kiến: Phá chấp vào nhị nguyên; Thiền: Không cố tình ngồi thiền mà mọi trạng thái sống mà không ra ngoài sự thật thì tự nó vốn là thiền. Hành: Sinh hoạt như người phàm, không từ chối điều gì, để giúp mọi người phá chấp.

Theo đạo Phật, chấp là cố chấp, mê chấp, không đúng mà chấp là đúng, không thật mà chấp là thật, khổ mà chấp là sướng, thiên kiến đứng về một phía.

Phá chấp là phá bỏ những thứ chăp này, thậm chí phá tư tưởng chấp vào giáo lý kinh điển nhà Phật cho rằng giáo lý văn tự nhà Phật là sự thật tuyệt đối mà không hiểu rằng đó chỉ là phương tiện dẫn người ta đến với sự thật, nên đúng sai tùy hoàn cảnh.

Trong kinh Viên Giác cũng viết, các lời dạy trong kinh chẳng khác nào ngón tay chỉ mặt trăng. Nếu thấy mặt trăng rồi thì có thể biết cái để chỉ mặt trăng (ngón tay) không phải là mặt trăng. Tất cả lời nói của Như Lai, Bồ tát cũng đều như thế.

Theo Thượng Sĩ, muốn giác ngộ, hành giả không chỉ “đập phá” nhị nguyên (vong nhị kiến) mà còn “đập phá” cả khái niệm. Với quan niệm ấy, Ngài đã dùng những “đòn” mãnh liệt nhằm giải phóng người học đạo thoát khỏi sự mê chấp vào giáo lý. Phá chấp được Ngài vận dụng một cách triệt để và toàn diện, nhưng tập trung chủ yếu ở ba “bước”: Giới, Định, Tuệ.

Đối với Đạo Phật, thì Giới có vai trò nền tảng trên con đường giác ngộ. Người học nhờ công phu trì giới mới làm nền tảng để có được thiền định và trí tuệ sáng suốt. Theo Thượng Sĩ, Giới chỉ là phương tiện, muốn giác ngộ chân lí, người học đạo không nên chấp vào giáo lý mà phải vượt lên trên giáo lý. Do đó, Ngài yêu cầu người học phải hiểu đúng bản chất của giới nhằm mục đích gì, chứ không thể dựa vào Giới một cách máy móc.

Zangthalpa chậm rãi nhìn hội chúng, rồi tiếp tục kể:

Trong sự nghiệp hành đạo, Tuệ Trung Thượng Sĩ có rất nhiều cuộc đối thoại, trong đó Ngài thường dùng những lời nói rất ngược truyền thống để khai thị cho học trò. Chẳng hạn, một hôm có vị tăng đến hỏi Thượng Sĩ: “Thế nào là thanh tịnh pháp thân”, Ngài trả lời:

Ra vào trong nước đái trâu,
Chui rúc giữa đống phân ngựa.

Thượng Sĩ cho rằng, không nên phí thời gian vào những chuyện như muốn giải thích về Phật Pháp, vì điều này không bao giờ giải thích đúng được. Sự thật tuyệt đối thì ở đâu cũng có, dù là trong nước đái trâu hay phân ngựa.

Vị tăng lại hỏi: Vậy làm thế nào để chứng ngộ được?

Thượng Sĩ đáp: Không phân biệt dơ bẩn tức là pháp thân thanh tịnh.

Rồi Thượng Sĩ đọc bài kệ:

Xưa nay không bẩn, sạch,
Pháp thân không vướng mắc,
Nào “trọc” với nào “thanh!”
Bẩn, sạch đều hư danh.

“Bẩn, sạch” là khái niệm do con người tự bày đặt, đối với đạo thì khái niệm ấy ám chỉ sự thanh tịnh hay không thanh tịnh. Theo Thượng Sĩ, bẩn, sạch đều là một. Người học do mê chấp nên sinh ra phân biệt, còn như Phật tính thì ai cũng có, cũng giống nhau, nên phải phá chấp triệt để vào những quan niệm ấy. Ngài đưa người học đạo đến với Pháp Thân – Sự Thật tuyệt đối, như một thực tại, vượt qua khái niệm thanh tịnh và ô nhiễm.

Lần khác, có người hỏi Thượng Sĩ:

– Trong giáo lý Phật nói: “Không tức là sắc, sắc tức là không, ý nghĩa thế nào?”

Thượng Sĩ trả lời:

– Ngươi có sắc thân không? Vậy sao nói “Sắc tức là không?” Ngươi có nhìn thấy cái “Không” có tướng mạo gì không? Vậy sao nói “Không tức là sắc”.

Thượng Sĩ đọc bài kệ:

Sắc vốn chẳng phải không,
Không vốn không phải sắc.

– Bài kệ trên có vẻ đi ngược lại với giáo lý kinh điển, nhưng thực tế Thượng Sĩ phê phán những người do mê chấp, không biết đâu là giả, đâu là thật nên khi nói “Sắc tức là không, không tức là sắc” liền chấp luôn vào đó. Suy cho cùng thì “sắc” và “không” cũng chỉ là những khái niệm, do tâm vọng, phân biệt mà ra.

Thượng Sĩ nói tiếp:

Sắc tức là không, không tức sắc,
Ba đời chư Phật quyền biến đặt.
Không vốn không sắc, sắc không Không,
Thể tính sáng làu, chẳng được mất.

Thượng Sĩ giải thích cho người học đạo biết rằng, sắc cũng là không và không cũng là sắc, tuy hai mà vẫn một, tất cả đều là không. Con người do mê nên sinh ra “Không” với “Sắc”, “Một” với “Hai”, khi ngộ rồi thì hết thảy đều là không. Chư Phật quá khứ, hiện tại, tương lai đều coi giáo lý là phương tiện để thuyết pháp, chứ vốn Không không có Sắc, Sắc không có Không. Không có Sắc lẫn Không trong bản tính tự nhiên của mỗi người, vốn sáng làu chẳng được mất.

Trên quan điểm giác ngộ phải tự mình, do mình, Tuệ Trung Thượng Sĩ đã phá chấp vào việc cầu Phật, cầu thiền. Ngài nói:

Thanh Văn ngồi thiền, ta không ngồi,
Bồ tát thuyết pháp, ta nói thật.

Thanh Văn để chỉ người tu hành theo Phật giáo Nguyên Thủy chỉ tập trung vào phá ngã chấp nhưng chưa nhận ra được Phật Tính vốn có của mình. Tuệ Trung Thượng Sĩ cho rằng, Phật tại tâm, Phật ở trong ta chứ không ở ngoài ta. Kẻ ngu, người trí, Phật tính vốn không khác nhau, chỉ vì mê, ngộ không giống nhau nên có kẻ ngu, người trí. Ngài khác Thanh Văn ở chỗ, Ngài là bậc thượng trí đã đắc đạo, mà đắc đạo rồi thì không cần phải ngồi thiền, còn Thanh Văn thì phải ngồi thiền.

Do đó, Ngài mới nói “Thanh Văn ngồi thiền, ta không ngồi”. Mặt khác, cũng là bậc giác ngộ nhưng Thượng Sĩ lại khác với Bồ tát, vì Bồ tát thuyết cả pháp tương đối còn Ngài chỉ nói về sự thật tuyệt đối.

Tư tưởng của Thượng Sĩ còn chỉ cho người học biết, nếu cứ ngồi tụng kinh, gõ mõ, niệm Phật mà không biết Phật là bản tính có sẵn của mình thì không bao giờ giác ngộ được. Điều này cũng giống như “miệng nói Không” mà muôn kiếp không thấy Phật tính nên cũng chẳng có ích gì. Giác ngộ phải thực hành từ trong tâm chứ không tụng niệm suông, vì miệng tụng mà tâm không hành thì chỉ như huyễn, như hóa, như cơn gió thoáng qua rồi biến mất.

Như vậy, không chỉ phá chấp vào giới, Thượng Sĩ còn phê phán người học do chấp vào hình thức thiền nên đã tự trói buộc mình. Trên tinh thần ấy, chấp vào hành động cung kính mà không hiểu sự thật cũng bị Ngài phá luôn. Thượng Sĩ tuyên bố:

Ví gặp Cồ Đàm quen cóng lạnh,
Tránh sao khỏi ngang hông một đạp.

Cồ Đàm phiên âm theo tiếng Phạn là Gautama, cũng để gọi tên Phật. Thượng Sĩ đã mượn họ của Phật để chỉ những bậc tu hành đắc đạo. Ngài tu Phật nhưng không chấp vào giới, không cầu Phật, thậm chí còn tuyên bố nếu gặp Cồ Đàm thì cứ cho thẳng một đạp.

Kể đến đây, Zangthalpa hỏi mọi người: các vị nghe điều này có vẻ như mâu thuẫn và không chấp nhận được đối với một người tu Phật, có phải không?

Rồi Zangthalpa lại tiếp tục:

– Theo Thiền tông, thì giáo lý, giới, thậm chí cả Phật cũng chỉ là phương tiện để đạt đến đích. Khi ngộ rồi thì phương tiện (kể cả Phật) cũng phải bỏ, quẳng đi, đạp đổ.

Quan niệm trên chỉ có ở những người giác ngộ viên mãn. Ngài cũng cho rằng, khi đã hiểu được “Phật cũng không có, Tổ cũng không” thì chẳng cần trì giới, tụng kinh gõ mõ nữa. Nghĩa là giác ngộ phải tự tâm, tự mình chứ không cần đến bất cứ một thứ ngoại lực nào khác. Rõ ràng, Ngài công khai chống lại sự mê chấp của người học đạo, chống lại niềm tin có tính chất tôn giáo.

Zangthalpa đang kể thì có một cánh tay giơ lên xin được hỏi:

– Như thế, Tuệ Trung Thượng Sĩ không cần đến phương tiện, mà vẫn ngộ đạo được phải không? Xin Ngài nói cho chúng tôi được biết.

Zangthalpa trả lời:

– Hiểu như vậy là không đúng, vì Thượng Sĩ giác ngộ là nhờ tu thiền. Trong quá trình dìu dắt học trò đến với đạo, Thượng Sĩ đã sử dụng giáo lý, ví dụ như 2 cuốn sách đưa cho vua Trần Nhân Tông, và coi đó như một phương tiện. Nhưng khi đã ngộ ra sự thật rồi thì cái quan trọng là sống trong sự thật, không cần đến phương tiện nữa, và phải phá bỏ sự bám chấp vào phương tiện. Đó là tư tưởng cơ bản trong triết lí giác ngộ của Tuệ Trung Thượng Sĩ.

Từ trên quan điểm giác ngộ đấy, nên khi có người hỏi Thượng Sĩ:

– Trước khi thiền thì lễ Phật trước hay lễ Tổ trước?

Thượng Sĩ đáp: “Tổ và Phật đều không lễ”, và đọc bài tụng:

Một phen phất áo bước thong dong,
Tháp chủ trừng trừng, giận chẳng xong,
Phật, Tổ rốt cùng đều chẳng lễ,
Ngọc ngân khe sớm, ánh thu trong.

Thờ Phật hay thờ Tổ là do con người tự đặt ra, trên phương diện giác ngộ là chấp, vì tâm hướng ra bên ngoài. Việc Thượng Sĩ không lễ Phật, không lễ Tổ phản ánh đúng bản chất của đạo. Các vị cần hiểu đúng Phật giáo không phải để cải tạo thế giới bên ngoài, mà để phục vụ cho sự quay vào trong để chuyển hóa những mê lầm, về với cái mà Thượng Sĩ gọi là “cố hương” (Sự thật vốn sẵn). Vì vậy, chấp và tin vào giáo lý một cách mù quáng người tu sẽ thành nô lệ cho chính mình.

Phá chấp trong Thiền học, Tuệ Trung Thượng Sĩ không chỉ thể hiện tư tưởng của một thiền sư giác ngộ, mà còn thể hiện quan điểm của con người thực tiễn. Nhận thức “phá chấp” như vậy, vừa phản ánh bản chất của đạo, vừa chống lại sự si mê của người tu hành. Tư tưởng ấy nói lên rằng, không phải vì ăn thịt hay ăn cá mà người ta trở thành ô uế, nhưng chính vì sự say mê cố chấp, cuồng tín, lừa bịp, tham lam, tự đề cao mình, khinh rẻ người khác và ác ý, mới làm cho người ta trở thành ô uế.

Tại sao phải cần phá chấp? Vì không phá chấp thì không thể đạt đến sự thật một cách trọn vẹn, bởi vẫn bị xiềng xích bởi tư tưởng, suy nghĩ. Đối với Ngài, khi chưa giác ngộ thì cần đến phương tiện, khi nhận ra sự thật rồi thì phải bỏ sự bám chấp vào phương tiện, nếu không sẽ không thể triệt ngộ. Khi đã thấu đạt chân lí đạo thì giữ giới, tụng kinh, gõ mõ sẽ trở thành thừa.

Thực tại mầu nhiệm, người tu phải sống trong lòng nó chứ không thể chỉ đi xung quanh nó và đàm luận về nó. Cũng vì vậy mà Thượng Sĩ không để thì giờ luận thuyết về các đề tài đạo Phật và chú giải các kinh điển Phật Giáo. Ngài chủ trương rằng Phật tử không cần một lý thuyết, nguyên tắc đơn giản của đạo Phật là hãy sống cuộc đời tự tại bản tính tự nhiên, với sự thật nơi chính mình, không cần đi tìm đâu cả.

Thể tính của các vị vẫn sáng trong, chưa từng bị mê hoặc, chỉ cần quay về tự thân là các vị có thể làm hiển lộ nó, khỏi cần đi tìm Phật tìm Tổ. Tinh hoa của đạo Phật là sự sống trong lòng thực tại giác ngộ mà không phải là những triết thuyết. Cũng như tinh hoa của một khúc nhạc chỉ có thể thấy được khi khúc nhạc được cử xướng lên. Chỉ đàm luận suông chung quanh một nhạc khúc thì không làm sao thấy được cái huyền diệu của khúc nhạc ấy.

Đến đây, Zangthalpa đọc cho mọi người nghe một bài kệ của Tuệ Trung Thượng Sĩ, âm thanh du dương vang lên như một nhạc khúc:

Thôi tìm Thiếu Thất với Tào Khê
Thể sáng chưa từng bị lấp che
Gió lộng không chia cao với thấp
Trăng soi chẳng ngại chiếu trăm bề.

Màu thu đậm nhạt tùy duyên sắc,
Bùn sao vương được đóa sen hè
Diệu khúc muôn đời nên cử xướngÐông Tây Nam Bắc chạy tìm chi.

9. Giờ phút lâm chung

Một thời gian sau, Tuệ Trung Thượng Sĩ bệnh ở Dưỡng Chân Trang. Là một cư sĩ Thiền sư giác ngộ, biết trước thời khắc mình sẽ chết, Thượng Sĩ không chịu nằm trong phòng, sai người cho kê một chiếc giường gỗ ở giữa nhà trống, rồi Ngài nằm lên.

Khi thấy mọi người và gia quyến ai cũng đều trĩu nặng đau buồn đến đưa tiễn. Ngài vẫn ung dung thản nhiên, thể hiện phong thái của một bậc Thiền sư ngộ đạo, thoát lìa sinh tử, như không có chuyện gì. Thượng Sĩ đưa ánh mắt nhìn tất cả mọi người đang đứng xung quanh, và nói: – Ta chẳng đến cũng chẳng đi, có gì mà tiễn.

Rồi Ngài nằm theo thế kiết tường, an nhiên viên tịch.

Khi Thượng Sĩ vừa trút hơi thở cuối cùng, cây hoa trước sân bỗng rụng hết bông, chim chóc trong vườn cũng vì cái chết của Ngài mà kêu thương bi thảm. Người con trai cả của Ngài đứng bên linh cữu sờ thấy Cha mình đã ngừng thở mà nét mặt vẫn ung dung thanh thản, bèn khóc rống lên thương tiếc. Sau đó, thê thiếp và gia quyến trong nhà cũng khóc rất thảm thương vì mất đi người chồng và cha, một trụ cột của gia đình.

Các quan trong triều, các danh tướng nhà Trần đã từng cùng Ngài tham gia chống Nguyên Mông đều tiếc thương Ngài, triều đình mất đi một vị Đại tướng mưu lược, dũng cảm, luôn lo nghĩ cho mối an nguy của muôn dân trăm họ, Đại Việt đã mất đi một vị anh hùng dân tộc.

Nhiều học trò của Ngài cảm xúc đau buồn, họ khóc thương khi mất đi người Thầy hết mực từ bi và trí tuệ. Mỗi người trăm lối ngổn ngang, không biết từ nay về sau sẽ như thế nào khi không còn được Ngài dẫn dắt trên con đường tu hành, giải thoát. Cả Dưỡng Chân Trang nhuốm màu ai điếu. Thế mới biết,

Khi còn mê lầmĐối diện sinh tử
Thật quá đáng sợ
Luân hồi sáu nẻo
Ai biết về đâu
Thống khổ vô cùng

Chỉ có cách tu hành giác ngộ mới là con đường giải thoát duy nhất…

Không khí đang nhuốm màu tang thương như thế, bất thình lình Thượng Sĩ mở mắt ngồi dậy, kêu nước súc miệng rửa tay.

Tất cả mọi người đều há hốc miệng kinh ngạc trước sự việc Thượng Sĩ chết rồi sống lại.

Thấy mọi người đều đau buồn, Ngài vì họ mà nói hai câu kệ:

Giữa trời dù có đôi vành chuyển
Biển cả ngại gì hòn bọt sinh

(Câu đầu tiên ý nói: Mặt trăng, mặt trời mỗi ngày mọc rồi lặn trong hư không, so với bầu trời thênh thang thì sự mọc lặn đó chẳng có ý nghĩa gì. Câu thứ hai ý nói: So với biển cả mênh mông, hòn bọt nổi lên rồi tan đi trên mặt biển cũng chẳng có gì quan trọng.)

– Nhận ra bản lai diện mục (bộ mặt xưa nay – Phật Tính ở mỗi người) như bầu trời thênh thang, như đại dương biển lớn, bát phong của sáu nẻo luân hồi, sống chết chỉ như bọt sóng nhỏ nhấp nhô lên xuống, như mặt trăng mặt trời mọc rồi lặn, đối với ta thì có sá gì. Các ngươi chớ có đau buồn.

Ngài thấy chỉ có Vua Trần Nhân Tông là không khóc. Ngài liền bảo:

– Trần Khâm (tên thật của Vua Trần Nhân Tông) đã chứng ngộ thiện ác bình đẳng, chê khen chẳng động, buồn vui chẳng vương, còn các ngươi đều chẳng được như thế.

Đoạn, Ngài ánh mắt nghiêm trang nhìn đám học trò, rồi nói:

– Vậy thì mấy năm nay ở bên ta, các ngươi tu đạo gì? Nay các ngươi khóc là lo cho ai, nếu lo cho ta chẳng biết chỗ đi sau khi chết, thì ta đã tự biết chỗ đi. Nếu ta không biết chỗ đi thì đã chẳng báo trước cho các ngươi biết thời khắc ta viên tịch. Các ngươi buồn khóc bởi vì chẳng lo cho ta, mà phóng chiếu nỗi lo sợ chết của các ngươi lên ta mà thôi. Sống chết là lẽ thường, đâu nên buồn thảm luyến tiếc, chớ có làm nhiễu động chân tánh ta.

Rồi Ngài đọc bài thơ Sống chết là lẽ thường (Sinh tử nhàn nhi dĩ) để dạy học trò lần cuối:

Khi tâm sinh thì sinh tử sinh.
Khi tâm diệt thì sinh tử diệt.
Sinh tử xưa nay tính vốn không,
Hư huyễn thân này rồi cũng hết.

Phiền não, bồ đề dần tiêu mòn,Địa ngục thiên đường tự khô kiệt.
Lò lửa, vạc dầu tự êm ru,
Núi kiếm rừng dao bỗng gãy tiệt.

Thanh văn ngồi thiền ta không ngồi,
Bồ tát nói Pháp, ta nói thật
Sống là sống dối, chết: chết dối.
Tứ đại vốn không, từ đâu nổi?

Đừng như hươu khát rượt bóng sông,
Chạy quàng không nghỉ khắp Tây, Đông.
Pháp thân không qua, cũng không lại,
Chân tính không trái cũng không phải.

Đến nhà, thôi chớ hỏi con đường.
Thấy trăng, tìm gì ngón tay chỉ.
Người ngu điên đảo sợ tử, sinh,
Bậc trí, tử sinh thường thôi vậy.

Đọc cho học trò xong, Ngài lại nằm theo thế kiết tường, an nhiên viên tịch, thọ sáu mươi hai tuổi. Bấy giờ là ngày 01 tháng 04 năm 1291. 10. Vị cư sĩ giác ngộ kiệt xuất của dân tộc Việt Nam

Khi Tuệ Trung Thượng Sĩ mất, hậu thế có nhiều người tán thán Ngài như một bậc giác ngộ. Trong đó, bài tán thán của Vua Trần Nhân Tông – Điều Ngự Giác Hoàng là tiêu biểu nhất:

– Tôi hân hạnh được làm đệ tử gần gũi của Ngài, có làm bài tụng “Thắp Hương Đền Ơn”. Sau khi tôi được truyền nối pháp, mỗi khi khai đường thuyết pháp, tự nhớ đến tứ trọng ân, nhất là ân pháp nhũ khó đền. Tôi sai họa sĩ vẽ chân dung của Ngài, để được cúng dường, tự thuật bài tụng để tán thán.

Zangthalpa bình giảng:

– Điều Ngự Giác Hoàng kể lại công ơn của Thượng Sĩ đối với Ngài. Ngài nhớ mãi không quên, nên sau này Ngài xuất gia làm Phật sự, mỗi khi khai đường thuyết pháp ở đâu, Ngài cũng đều thờ chân dung của Thượng Sĩ để tỏ lòng biết ơn.

– Ngài nói trong bốn ơn lớn là ơn Thầy tổ, ơn cha mẹ, ơn tổ quốc, ơn đàn-na thí chủ thì ơn pháp nhũ tức là ơn thọ nhận Chánh Pháp của Thầy khó đền nhất. Vì vậy nên Ngài mới làm tụng:

Dùi sắt già này
Người khó diễn tả
Thước nách Lương Hoàng
Chuông xe Thái Đế

Hay vuông hay tròn
Hay dày hay mỏng
Biển pháp một mắt

Rừng thiền ba góc.

Zangthalpa bình giảng tiếp:

– “Dùi sắt già này, người khó diễn tả” Dùi sắt là vật vô tri không già không trẻ. Tại sao ở đây nói cái dùi sắt già?

Trong nhà Thiền hay dùng cái đãy (tượng trưng cho thân tạm bợ hư dối) có cái dùi sắt ló đầu để tượng trưng trong cái thân tạm bợ hư dối có cái chân thật cứng chắc, cái chân thật cứng chắc đó dùi được tất cả những cái khác cho nên gọi là cái dùi sắt già.

Vậy trong các vị, người nào cũng có cái dùi đó hết. Dùi của mọi người thì bằng chì bằng kẽm, còn dùi của Ngài thì bằng gang bằng thép rất cứng nên gọi là dùi sắt già. Vì cứng chắc hơn người, nên khó mà diễn tả được hình ảnh Ngài. Điều Ngự Giác Hoàng tán thán Thượng Sĩ, ví Thượng Sĩ như cái dùi cứng chắc nhất, không có dùi nào bì nổi.

Muốn diễn tả hình ảnh của Thượng Sĩ thì không có cách nào diễn tả được, nên nói “thước nách Lương Hoàng chuông xe Thái Đế”. Dù cho dùng thước của vua Lương Võ Đế để đo cũng không đo nổi hay dùng chuông của Thái Đế để lường cũng lường không nổi hình dáng tư cách của Thượng Sĩ.

“Hay vuông hay tròn, hay dày hay mỏng” Thượng Sĩ hành xử thế nào cũng được, vuông cũng được, tròn cũng được, dày cũng được, mỏng cũng được, không có một tướng nào cố định, nên không ai có thể lường được. Thế nên người đời có khi thờ Ngài như bậc Thầy của hàng tu sĩ, có lúc thấy Ngài là một ông cư sĩ có vợ con, có khi thấy Ngài vui chơi thi thơ, có lúc thấy Ngài nghiêm trang trong dáng mạo của một Thiền sư. Ngài không hiện một tướng nào cố định mà có đủ cả vuông tròn dày mỏng.

“Biển pháp một mắt, rừng thiền ba góc” Người đời ai cũng như ai đều dùng hai mắt để thấy. Tại sao ở đây chỉ nói một mắt?

Một mắt là chỉ cho mắt ở giữa hai chân mày tại huyệt ấn đường. Mắt này là mắt trí tuệ.

Ý nói mắt trí tuệ của Thượng Sĩ mới thấy được biển pháp của Phật. Còn hai mắt thịt của con người là mắt phàm phu thấy không thấu. Điều Ngự Giác Hoàng ví Thượng Sĩ là mắt trí tuệ nhìn suốt được biển giáo Pháp của Phật. Đó là tán thán Thượng Sĩ về mặt giáo lý.

Còn Thiền của Thượng Sĩ như “rừng Thiền ba góc”. Ý nói Thiền mà Thượng Sĩ thâm nhập vững chắc như núi Côn Luân ở Trung Hoa, núi này có ba góc vị thế rất vững. Đối với Thượng Sĩ dù cho sóng gió, nghịch duyên có khó khăn đến đâu cũng không làm Thượng Sĩ rung chuyển lay động, nên tán thán Ngài như “rừng Thiền ba góc”.

Tiếp thu tinh hoa Thiền tông, cùng với trí tuệ thiền của Ngài, Thượng Sĩ đã trở thành ngôi sao sáng của Phật giáo thời Lý – Trần. Song, cái đặc sắc, nổi bật nhất của Thượng Sĩ là tư tưởng “hoà quang đồng trần”, một tinh thần thiền phá chấp dũng mãnh, triệt để giàu bản sắc.

Tuệ Trung Thượng Sĩ thực hiện con đường tu hành giữa đời thường, như một hoa sen nở trong biển lửa, Ngài nguyện là một người giác ngộ sống cuộc đời thế tục, ra vào giữa chốn đau khổ mà cảm hóa chúng sinh:

Cho hay Phật sống trần gian đấy
Sen nở trên lò rực lửa hồng.

Ngài cho rằng người tu hành một khi đã giác ngộ thì phải hòa mình vào trong lòng thế tục, như một Bồ Tát sống giữa trần tục đem ánh sáng trí tuệ đi vào những nơi u tối của thế tục trần lao để soi sáng những tăm tối, mê lầm, giáo hóa chúng sinh một cách không ngăn ngại.

Mang đại nguyện của một vị Bồ Tát, Tuệ Trung Thượng Sĩ dấn thân với phong thái của một cư sĩ nhập thế, làm quan trong triều vì dân vì nước, mỗi khi đất nước bị giặc xâm lăng, Thượng Sĩ đã đảm nhận những nhiệm vụ khó khăn và nguy hiểm nhất: Bằng hành động của một vị Bồ Tát xả thân mình để cứu chúng sinh, với trí tuệ, lòng dũng cảm và tài ngoại giao khi làm sứ giả vào tận trong lòng địch để thương thuyết, rồi giả hàng để thực hiện kế hoãn binh, có thời gian cho vua tôi nhà Trần và toàn bộ người dân trong thành Thăng Long bảo toàn tính mạng, rút lui an toàn trước sức mạnh giặc Nguyên Mông. Nhưng sau khi không cần đóng vai trò đó nữa, Thượng Sĩ sẵn sàng vứt tất cả, chỉ còn lại là phong cách cư sĩ Thiền sư, đối diện với trần thế bằng tình thương bao dung, không giới hạn.

Tuy là một vị Vương gia nhưng Thượng Sĩ lấy đời sống đơn giản làm vui, sống ung dung trong Sự Thật của một vị Bồ Tát dành trọn thời gian tiếp xúc, lắng nghe thấu hiểu mọi đau khổ để xoa dịu và cứu giúp người khác chứ không vui trong chức lớn danh to.

Vua Trần Nhân Tông viết: “Thượng Sĩ sống giữa lòng thế tục, hòa ánh sáng mình trong cuộc đời bụi bặm; trong mọi cuộc tiếp xúc Thượng sĩ luôn luôn giữ thái độ hòa ái nên chưa bao giờ gặp phải những trường hợp phiền nghịch. Do đó, Ngài có thể làm tiếp nối được hạt giống chánh Pháp, dìu dắt được những kẻ mới học. Ai đến tham cứu tìm học với Ngài cũng được ngài chỉ dẫn sơ lược cho thấy phần cương yếu của đạo Pháp khiến tâm họ có chỗ nương tựa. Thượng Sĩ không bị ràng buộc bởi hình thức: Khi thì ẩn tàng, khi thì lộ diện, Ngài không chấp vào hình thức và danh từ”.

Với tư tưởng giác ngộ không chỉ cho mình, mà còn cho mọi người, Tuệ Trung Thượng Sĩ chọn đi con đường Bồ Tát Đạo khác hẳn nếu đem so với con đường hành đạo của các Thiền sư trong lịch sử là thường ẩn tránh trên núi cao, hoằng Pháp trong im lặng, tách biệt với đời thường.

Đối với Thượng Sĩ, việc tu hành và hoằng Pháp cần hướng đến đời thường, hòa vào các hoạt động hàng ngày, đạo Phật phải đi vào cuộc đời, phải xả thân cứu thế, hỗn tục hoà quang. Tiếng nói ấy truyền vào hậu thế một sức sống Đạo mạnh mẽ, xé toạc mọi định kiến và khuôn mẫu tu hành, làm bật gốc những quan niệm sai lầm, chỉ dẫn cho hậu thế một con đường tu hành giác ngộ giữa thế tục qua chính cuộc đời lẫy lừng hiển hách nhưng vẫn hòa quang đồng trần, đi vào trần tục của Tuệ Trung Thượng Sĩ, một bậc cư sĩ thiền sư giác ngộ kiệt xuất.

Zangthalpa nói tiếp:

– Giác ngộ là nền tảng căn bản của đạo Phật. Người ở bất cứ hình thức nào mà giác ngộ thì được quí trọng, vì quí trọng ở giác ngộ chứ không phải quí trọng ở hình thức. Không giác ngộ thì dù hình thức nào cũng không có giá trị và nếu giác ngộ thì dù hình thức nào cũng có giá trị.

Ngày xưa, ở thời Đức Phật, Ngài Duy Ma Cật là một cư sĩ mà các vị Tỳ-kheo, Bồ Tát vẫn tới tham vấn hỏi đạo…Tuệ Trung Thượng Sĩ là một cư sĩ thiền sư giác ngộ, nên vẫn dạy được cho Vua Trần Nhân Tông giác ngộ, vẫn được chư Tăng mọi nơi tới thưa hỏi, học đạo và tôn kính như bậc Thầy. Như vậy có những bậc cư sĩ giác ngộ giữa đời thường còn là bậc thầy của các vị tăng, ni.

Hành trình của tôi không chỉ dừng lại ở Việt Nam. Tiếp theo, tôi sẽ kể cho quý vị những tấm gương cư sĩ giác ngộ ở những nước khác, những cư sĩ giác ngộ còn rất nhiều, và còn rất vĩ đại…
Phần 23 - Quay Về Mục Lục

Zangthalpa – Phần 21: ĐI TU ĂN MẶN – CÁCH SỐNG GIỮA ĐỜI THƯỜNG CỦA TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ

Tuệ Trung Thượng Sĩ cho rằng người tu hành một khi đã giác ngộ thì phải hòa mình vào trong lòng thế tục, sống như người trần tục, để mà cứu giúp chúng sinh, đây chính là tinh thần“hòa quang đồng trần” tức là ánh sáng hòa với bụi.

Ẩn dụ như hình ảnh vào lúc sáng mặt trời mọc, cửa có lỗ trống ánh sáng chiếu vào nhà, người trong nhà thấy bụi bay trong hư không qua làn ánh sáng chiếu, còn chỗ không ánh sáng chiếu thì không thấy bụi bay. Chỗ nào cũng có bụi, nhưng chỗ có ánh sáng chiếu mới thấy bụi, bụi và ánh sáng hòa lẫn nhau. Hòa mà không hòa, bụi không phải là ánh sáng và ánh sáng không kết thành bụi, nhưng bụi lại không ngoài ánh sáng.

Nói cách khác là đem ánh sáng trí tuệ để mà bao bọc cứu vớt những kẻ trần tục. Tuy ánh sáng hòa với bụi mà bụi không thể làm ô nhiễm ánh sáng được. Đó là ý nghĩa Bồ tát đi vào thế tục trần lao để giáo hóa chúng sinh. Các vị Bồ-tát đi vào quần chúng, ở trong chỗ ô nhiễm, các Ngài không nhiễm ô, ở trong chỗ mê muội, các Ngài không mê muội. Vì vậy mà các Ngài giáo hóa không chướng ngại.

Câu thơ sau đây đã thể hiện hết tinh thần hòa quang đồng trần của Ngài

Đến xứ cởi trần cứ vui vẻ mà bỏ áo
Không phải là quên lễ, chỉ tuỳ theo thói tục mà thôi

Ngài nhắc lại câu chuyện của một nước trong truyền thuyết cổ đại Trung Quốc, ở đó mọi người không mặc quần áo, nhà vua đến thăm cũng phải tuân theo. Qua đó, Ngài cho rằng sống trong lòng thế tục, hoà cùng cuộc sống của cộng đồng thì phải theo phong tục tập quán. Đến nơi mà ở đó con người không mặc áo thì mình cũng phải tuân theo, như thế là hòa đồng chứ không phải là việc làm bất nhã. Điều này đối với Ngài, một mặt phản ánh sự tôn trọng tập quán, bản sắc văn hoá riêng, mặt khác nói lên sự hiểu biết thấu đáo về cuộc sống trần tục. Ngài thực hành đạo Thiền mà vẫn không thoát li thế giới trần tục.

Tư tưởng hòa quang đồng trần đã hình thành nơi Tuệ Trung Thượng Sĩ rất sớm. Từ khi còn trẻ, Thượng Sĩ đã lấy hình ảnh hoa sen trong biển lửa để nói lên chí nguyện tu hành.

Cho hay Phật sống trần gian đấy
Sen nở trên lò lửa rực hồng

Mặc dù rất thích tu theo Thiền Tông, Tuệ Trung không chọn cách tu hành ẩn cư giống như những vị Thiền Sư giác ngộ khác trong lịch sử là lên núi, vào chùa, tách biệt với cuộc sống thế tục bên ngoài, chỉ chuyên tâm tu hành. Ngược lại, Tuệ Trung chọn cách tu hành làm quan ngay giữa triều đình, nơi là trung tâm quyền lực của đất nước. Chốn quan trường vốn được ví như chiến trường, gần vua, làm bạn với vua, thì cũng như làm bạn với hổ, sự an toàn, mạng sống của bản thân có thể bị đe dọa bất cứ lúc nào. Thế nhưng, Thượng Sĩ không hề né tránh.

Là một cư sĩ Thiền sư giác ngộ, với trí tuệ nhìn mọi sự vật, mọi hiện tượng đều bình đẳng như nhau, với tâm giác ngộ không phân biệt, trong mắt Tuệ Trung Thượng Sĩ thì giàu nghèo hay sang hèn, bẩn hay sạch, ăn chay hay ăn mặn, ô nhiễm – sắc dục hay thanh tịnh, đều bình đẳng như nhau. Chính vì vậy, Tuệ Trung hành động và sống giữa trần tục một lối sống tự do không ràng buộc, không giữ cái này bỏ cái kia, một lối sống tự nhiên hòa đồng với mọi người, giữa cuộc đời, như cá trong nước, qua chính cuộc đời Thượng Sĩ.

Tâm Ngài đã sớm xuất thế gian, nhưng thể hiện ra bên ngoài, với tước hiệu là Hưng Ninh Vương, Tuệ Trung Thượng Sĩ vẫn tự nhiên hòa vào lối sống với Hoàng tộc nhà Trần, kẻ hầu người hạ, tiền hô hậu ủng. Sống cuộc sống vương giả không khác biệt với phần còn lại của triều đình. Quyền lực, tiền bạc chẳng thể làm Ngài động lòng. Mà ngược lại, Thượng Sĩ xem đấy là phương tiện thiện xảo tuyệt vời để đi cứu giúp người khác.

Theo phong tục cha truyền con nối của thời phong kiến, khi nhà Trần cần duy trì nòi giống, Thượng Sĩ sẵn sàng thành gia lập thất, lấy năm thê bảy thiếp, con cháu đầy nhà. Tuệ Trung đi vào sống giữa những sắc dục, giữa những luyến ái với nữ nhi mà vẫn ung dung tự tại, chẳng hề bám chấp.

Khi đất nước lâm nguy, Tuệ Trung Thượng Sĩ sẵn sàng áo mão cân đai, cầm gươm lên ngựa lĩnh ấn tiên phong xông pha sa trường, hòa với ba quân Đại Việt khắc lên tay hai chữ “Sát Thát” (thề giết giặc Nguyên Mông) thể hiện quyết tâm giết giặc bảo vệ quê hương, mà đánh cho quân Nguyên phải cụp đuôi chạy về.

Lại đến khi từ quan lui về cho đến những giây phút lâm chung cuối đời, Ngài chọn cách sống giữa lòng dân, hòa vào trần tục cứu giúp mọi người không chướng ngại, không phân biệt sang hèn, địa vị, xuất xứ…không vì là Vua mà nói trái Sự Thật, không vì là dân đen mà không tiếp.

Chính tinh thần hòa quang đồng trần này mà Ngài vượt hơn hẳn Vua Trần Nhân Tông, sau này cũng là một bậc giác ngộ, về mặt phương tiên thiện xảo khi cứu giúp – giáo hóa chúng sinh.

5. Đàm luận Thiền với vua Trần Thánh Tông

Rồi Zangthalpa tiếp tục:

Tuy Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ đã không còn làm quan nữa, nhưng danh tiếng ngộ Đạo của Ngài lại ngày một lan xa.

Vua Trần Thánh Tông, em vợ của Ngài cũng là một cư sĩ tu hành, nổi tiếng là vị Vua có lòng thương dân. Ngoài ra, Vua rất giỏi về thơ văn, cũng rất sùng Đạo Phật. Thích nghiên cứu và thường hay sáng tác thơ ca hoặc những bài kệ về thiền.

Khi Thái hậu qua đời, nhà Vua Trần Thánh Tông làm lễ trai tăng ở cung cấm. Nhân lễ khai đường, Vua thỉnh những vị đại đức thượng tọa tu hành ở các nơi và Tuệ Trung Thượng Sĩ về dự. Theo thứ tự, mỗi vị làm một bài kệ ngắn để trình kiến giải (cách nhìn, giải thích) của bản thân về Đạo Phật lên cho Vua. Vua thấy kiến giải của các vị đại đức thượng tọa về dự đều còn dính mắc chưa giải thoát.

Vua nghe danh tiếng của Tuệ Trung Thượng Sĩ đã lâu, cũng rất muôn gặp để hỏi Đạo nhưng chưa có dịp. Nay có đủ nhân duyên, vua Trần Thánh Tông muốn biết kiến giải của Tuệ Trung Thượng Sĩ như thế nào, nên nói: – Tuệ Trung huynh tu thiền ngộ Đạo, Trẫm cũng muốn biết chỗ tỏ ngộ và kiến giải của huynh về giác ngộ, giải thoát. Những vị ở đây làm kệ, Trẫm thấy vẫn còn nhiều dính mắc văn tự, giáo điều, chưa đạt tỏ ngộ. Mong huynh vì Trẫm mà nói lên chỗ chứng ngộ và kiến giải của huynh, để cho Trẫm và mọi người được lĩnh hội.

Nói rồi đưa cho Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ bài kệ của những vị đến dự, Ngài liếc mắt nhìn rồi vứt toẹt xuống đất, lấy chân dẫm lên, mắt nhìn thẳng nhà Vua, rồi nói bài kệ:

Kiến giải trình kiến giải
Tựa ấn mắt làm quáiẤn mắt làm quái rồi
Rõ ràng thường tự tại.

Đọc xong bài kệ, Zangthalpa giải thích cho mọi người trong hội chúng:

– Tuệ Trung Thượng Sĩ dùng hình ảnh con mắt khi bình thường không bệnh nhìn thấy mọi vật rõ ràng, khi lấy tay dụi mắt thấy hoa đốm chớp chớp, mắt sẽ thấy mọi vật không rõ ràng. Những cái hoa đốm chớp chớp đó không phải là những cái thật. Nên nó chẳng có nghĩa lý gì.

– Kiến giải là cái hiểu biết phân biệt đúng sai hay dở… kiến giải giống như hoa đốm khi dụi mắt mới thấy, nó không thật. Thượng Sĩ nói đem kiến giải này trình kiến giải kia, chẳng khác nào dụi mắt thấy hoa đốm, việc làm này không phải là chân lý. Ngài tuy làm kệ theo ý Vua, nhưng chính là muốn dạy Vua: Sự Thật Giác Ngộ không thể dùng ngôn từ để diễn đạt, không thể dùng suy nghĩ mà lãnh hội, mà hiểu được.

– Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ tuy là anh vợ Vua, nhưng theo lý thông thường xét về lẽ vua tôi, cũng phải cung kính. Nhưng qua bài kệ, Ngài thẳng thắn nói việc trình kiến giải, dùng ngôn từ để nói về Sự Thật, Giác Ngộ là việc làm vô nghĩa. Phải là người trí tuệ và dũng cảm mới có thể mắng Vua ngay trước mặt đông người như thế.

Nhà Vua nghe xong, liền đọc bài kệ đáp lại:

Rõ ràng thường tự tại,
Cũng ấn mắt làm quái.
Thấy quái chẳng thấy quái,
Quái ấy ắt tự hoại.

Zangthalpa giải thích cho mọi người:

– Nhà vua Trần Thánh Tông tự bênh vực chỗ đòi trình kiến giải của mình. Nhà Vua cũng cho rằng khi mắt chưa bị dụi thì nhìn rõ ràng mọi vật, khi dụi mắt thấy hoa đốm lăng xăng, nhưng nếu thấy những hoa đốm lăng xăng đó mà không chấp thì những hoa đốm lăng xăng đó tự hoại. Trình kiến giải là dụi mắt thấy hoa đốm, nhưng trình kiến giải mà thấy kiến giải chẳng phải là kiến giải thì kiến giải tự hết. Còn nếu trình kiến giải rồi bám vào kiến giải, cho đó là sở đắc của mình thì kiến giải trở thành chướng ngại.

Tuệ Trung Thượng Sĩ nghe xong bài kệ, cũng biết nhà Vua chẳng phải là người thường, và cũng thầm khâm phục Trần Thánh Tông. Ngài làm vua, hàng ngày thượng triều phê chuẩn tấu chương giải quyết công việc cho cả nước mà vẫn có thời gian nghiên cứu, tu hành Đạo Phật.

Rồi Zangthalpa lại kể tiếp:

Về sau nhà Vua lâm bệnh, Thượng Sĩ viết thư hỏi thăm. Vua trả lời bằng 2 câu kệ:

Hơi nóng hừng hực toát mồ hôi,
Chiếc khố mẹ sanh chưa thấm ướt.

Ý Ngài muốn nói gì qua hai câu kệ này? – Người nóng bức, mồ hôi toát ra đầy mình mà nói chưa từng ướt cái khố mẹ sanh. Tại sao Vua nói mâu thuẫn vậy?

Vì còn vô minh, người bình thường nhận thân thể là họ, nên khi thân thể đau nhức, họ nói “Tôi đau nhức lắm chịu không nổi”. Nhà Phật cho rằng đấy là chấp thân, cho rằng tôi là thân thể này, chính vì vậy mà có đau khổ. Trong khi thân thể này nó hợp tan do duyên, vô thường sinh diệt.

Nhà Vua có trí tuệ nên nhà Vua mới nói “Chiếc khố mẹ sanh chưa thấm ướt” là muốn nói thân tứ đại này bị bệnh đau nhức, sắp tan rã, nhưng cái Chân thật ví như chiếc khố mẹ sinh – Phật Tính luôn ở bên mình từ khi mới sinh sẵn có nơi mình không bệnh, không đau nhức, không tan rã. Vua sắp chết mà nói năng quá tỉnh. Nếu mê lầm chấp thân thì sẽ đau khổ, có trí tuệ nhớ ra thì hết đau khổ. Đó là cái khác nhau giữa người tỉnh và mê.

Thượng Sĩ nhận được bài kệ của vua Thánh Tông, đọc xong thấy thương tiếc. Sau đó đi về kinh đô để thăm vua, nhưng đến nơi vua đã băng hà. Không đủ duyên để Ngài cứu giúp, truyền dạy.

Zangthalpa bình luận:

– Vua tôi nhà Trần thấm nhuần giáo pháp của đạo Phật cho nên đã cống hiến cho đất nước Việt Nam thời đó gần hai trăm năm hòa bình và hạnh phúc. Những vị Vua nhà Trần cùng với các vị tướng, quan lại trong triều nhờ tu hành theo Đạo Phật, thiện xảo vận dụng trí tuệ Đạo Phật với tấm lòng nghĩ cho muôn dân, cho đất nước nên việc làm chủ, lãnh đạo và bảo vệ đất nước Đại Việt của nhà Trần rất thành công.

Giai đoạn nhà Trần là giai đoạn hạnh phúc nhất của dân tộc và đất nước Việt Nam, theo nghĩa của nhà Phật.

6. Đi tu ăn mặn

Hoàng Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm là em của Ngài, cũng có lòng hướng Phật. Biết anh mình tu Phật đã lâu, những vì Tuệ Trung Thượng Sĩ tham gia kháng Nguyên nên chưa có dịp hỏi Đạo, nghe tin Ngài đã từ quan, liền mời anh vào cung để thỏa lòng mong muốn bấy lâu.

Hoàng hậu mở tiệc thịnh soạn tiếp đãi, trong buổi tiệc có Thái Tử Trần Nhân Tông. Tiệc có cả chay mặn và rượu, thức ăn dọn bên chay bên mặn. Hoàng Hậu biết Ngài là người tu hành, nên sắp xếp ngồi bên phía chay. Không ngờ Ngài quan sát nhanh, rồi khoát tay từ chối, chọn ngồi ngay giữa hai bên, cười nói vui vẻ gắp thức ăn cả chay lẫn mặn, lại còn uống rượu rất nhiệt tình…

Đang ăn, Ngài gắp một miếng nem công chả phượng cho vào miệng, vừa nhai vừa tận hưởng, rất là vui vẻ.

Hoàng hậu thấy Ngài tự nhiên như vậy, bèn mở lời:

– Anh thấy thức ăn hôm nay thế nào?

Ngài gật gù trả lời:

– Được thế này thì còn gì bằng…

Hoàng hậu nghe thế lấy làm lạ hỏi:

– Anh tu Thiền mà ăn thịt thì đâu được thành Phật?

Ngài cười lớn đáp:

– Phật là Phật, anh là anh, anh chẳng cần làm Phật, Phật chẳng cần làm anh.

Đến đây, trong hội chúng có một cánh tay giơ lên, xin được hỏi Zangthalpa: tu hành ai cũng mong muốn giác ngộ, muốn thành Phật. Xin Ngài nói rõ vì sao mà ngài Thượng Sĩ lại đáp như thế cho chúng tôi hiểu rõ được không?

Zangthalpa đáp:

– Người tu hành có cái bệnh là tu mong cầu thành Phật, vì nghĩ rằng tu không thành Phật thì tu để làm gì? Nhưng tại sao tu cầu thành Phật là bệnh? Bệnh ở chỗ nào?

Đa số quý vị đều nghĩ rằng tu là cầu con người phàm thành con người Phật. Như vậy phàm và Phật là hai và cứ nghĩ rằng Phật là một đấng rất kỳ đặc ngoài mình, nên mong cầu để được thành.

Ví dụ ở thế gian có những người mến mộ kẻ tài ba lỗi lạc, họ hâm mộ người nào họ muốn trở thành người đó. Vậy, họ có thể trở thành người đó được không?

Người đó là người đó, họ là họ. Muốn học những cái hay ở người đó họ phải tự học để chuyển hóa những cái dở và phát triển những cái hay nơi họ thì họ trở thành người tài, chớ không phải để trở thành người đó. Nếu thành người đó thì bỏ người này thành người kia.

Quý vị tu gọi là thành Phật, không phải bỏ con người phàm mà được ông Phật khác là thành Phật, mà ngay nơi con người phàm này quý vị nhận ra Phật tính ở nơi quý vị. Nói cách khác, ngay con người phàm quý vị chuyển hết cái xấu cái dở cái mê của phàm tục, thành cái tốt, cái hay, cái sáng thì ngay nơi mình là Phật. Hết mê tức là giác. Giống như cái nhà tối, muốn cho sáng, chỉ cần thắp đèn là nhà hết tối, chứ không phải bỏ cái nhà tối này tìm cái nhà sáng khác. Cũng thế, ngay nơi chúng sinh mê này, quý vị thắp sáng trí tuệ là hết mê. Như vậy, mê và ngộ ở ngay nơi quý vị chứ không ở nơi nào khác mà cầu. Ở ngay nơi mình chuyển là xong, là giải thoát, chứ không mong cầu Phật hay giải thoát ở ngoài mình.

Rồi Zangthalpa kể tiếp câu chuyện:

Tuệ Trung Thượng Sĩ biết em mình một lòng hướng Phật, liền hỏi một câu để thử thách:

– Em là phận nữ nhi, sinh con đẻ cái, xuất giá theo chồng, làm sao mà có thể giác ngộ thành Phật được, nên tu hành làm gì?

Hoàng Hậu Nguyên Thánh Thiên Cảm chưa biết trả lời thế nào, thì cùng ngồi trong bàn tiệc có Thái tử Trần Nhân Tông, nghe thế liền thẳng thắn trả lời:

– Thưa cậu! Người tuy có nam nữ khác nhau, thế nhưng ai ai cũng có thể thành Phật. Phật tính nào có chia nam, nữ? Những người hình dáng là nữ, tuy có khác với dung mạo tôn nghiêm của cậu, thế nhưng Phật tính của họ, so với cậu đâu có gì khác!

Tuệ Trung Thượng Sĩ nghe trả lời, trong tâm cảm thấy yêu thích, biết rằng Trần Nhân Tông là người có căn cơ. Nhưng vì trong buổi tiệc có nhiều hạng người khác nhau, nên Ngài chuyển hướng, nói sang chuyện khác.

– Vậy anh có biết đã từng có ai là bậc nữ nhi cư sĩ sống giữa đời mà tu hành giác ngộ, để em noi gương mà cảm hứng tu hành?

Nhấp ly rượu Ngài đáp:

– Ta biết có nàng Độ Hà, nàng Cát Tường, nàng Nguyệt Trang Đài sống cùng thời với Đức Phật đã tu hành giác ngộ trong đời đó. Em có thể noi gương các nàng ấy mà tinh tấn tu hành.

Còn Thái tử vẫn chưa thấu triệt việc đi tu ăn mặn, nên mới hỏi tiếp:

– Chúng sinh do nghiệp uống rượu ăn thịt, làm sao thoát khỏi tội báo?

Thượng Sĩ trả lời:

– Nếu ăn thịt uống rượu mà tâm không phân biệt, không khởi động niệm thì không có tội. Còn nếu uống rượu ăn thịt với tâm khao khát thèm thuồng hoặc phán xét, ăn chay mà nghĩ mình hơn người ăn mặn, thì có tội. Như vậy có tội hay không tội tùy theo tâm người; nếu tâm đắm nhiễm thì có tội, tâm không đắm nhiễm – vì một trường hợp bất đắc dĩ mà ăn hay ăn trong tâm không phân biệt thì không có tội.

Thượng Sĩ liền đọc hai bài kệ để dạy:

Vô thường các pháp hạnh,
Tâm nghi tội liền sinh.
Xưa nay không một vật,
Chẳng giống cũng chẳng mầm.

– Các pháp hạnh là vô thường, nhưng nếu khởi tâm nghĩ ngợi thì tội từ đó phát sinh. Còn thể thanh tịnh – Phật tính – sáng suốt không hình không tướng, không phải là một vật, cũng không phải là giống, cũng không phải là mầm, thì làm gì có sinh diệt, vì vậy mà không có tội không có phước. Tội phước chỉ phát sinh ở tâm niệm vọng động, việc làm phát khởi từ tâm niệm vọng động thành tội thành phước, tâm không dấy động nói gì tội phước. Tội phước chỉ là quan điểm của suy nghĩ, ngoài suy nghĩ làm gì có tội phước. Bản chất của thế giới không có tội phước, nhưng còn tâm phân biệt thì luôn có tội phước.

Ngày ngày khi đối cảnh
Cảnh cảnh từ tâm sinh.
Tâm cảnh xưa nay không
Chốn chốn ba-la-mật.

– Ngày ngày mắt, tai, mũi, lưỡi… của chúng ta tiếp xúc với trần cảnh, cảnh nào cũng đều dính mắc. Do tâm dính mắc với cảnh, cảnh tâm không rời nhau, nên nói cảnh từ tâm sinh. Tâm cảnh dính mắc nhau rồi thì tự nó là tội là phước. Khi biết rõ tâm (vọng tưởng) và cảnh đều không có thật, không phải là chân thật thì tâm không chạy theo cảnh nên không dính mắc lúc ấy pháp nào cũng là hoàn hảo (ba-la-mật), không có pháp nào là tội là phước cả. Tại vì tâm chấp cảnh là thật cho nên có tội có phước, nếu tâm không chấp cảnh, biết rõ nó không thật thì pháp nào cũng là pháp thanh tịnh.

Thái tử Trần Nhân Tông lãnh hội ý chỉ hai bài tụng, giây lâu sau lại hỏi:

– Tuy nhiên như thế, vấn đề tội phước đâu đã rõ ràng.

Thượng Sĩ lại dùng kệ giảng rõ:

Ăn rau cùng ăn thịt
Chúng sinh mỗi sở thuộc.
Xuân về trăm cỏ sinh
Chỗ nào thấy tội phước?

– Thú có mạng sống, trên cây cỏ cũng có mạng sống, thú vật là chúng sinh, trên cây cỏ cũng có chúng sinh. Ăn thịt thì có tội với thú vật, ăn rau trái thì có tội với chúng sinh trên cây cỏ. Con cá, con gà, con vịt… nó tự có sinh mạng, chúng ta đoạt mạng sống lấy thịt nó để ăn là có tội. Trên cây cỏ cũng có sinh mạng, chúng ta ăn hoa, trái, thân là đoạt mạng sống của chúng sinh sống trên đó cũng là có tội.

– Chỉ khi tâm chúng ta thản nhiên tự tại trước mọi việc đến đi của thế sự, cũng như thời tiết xuân đến thì hoa nở cỏ sinh, thu đến thì lá úa hoa rụng là lẽ thường thì đâu thấy có tội phước. Sở dĩ thấy có tội phước là do tâm chấp trước, khi hết chấp trước không còn dính mắc thì tội phước đâu còn.

Đến đây, có một vị đứng dậy hỏi Zangthalpa: chúng tôi vẫn còn là hàng sơ cơ, chưa thể hết chấp trước được, vậy ngài có cách nào để trong lúc tu hành mà vẫn giảm thiểu điều này không?

Zangthalpa đáp:

– Trong sách Sa di luật (giới luật của người đi tu), quyển hạ, chương 5 có viết: Con người phải ăn để sống, có thực mới vực được đạo, tuỳ theo người ta cho thứ gì, thì ăn thứ ấy, cho nên phải quý trọng không được bỏ phí.

– Không ăn thì làm sao sống, điều quan trọng là các vị khi còn hàng sơ cơ, mỗi khi ăn các vị hãy có thái độ biết ơn những chúng sinh đã chết để các vị có được phần thức ăn này để nuôi dưỡng thân thể sống mà tu hành, và hồi hướng công đức tu tập được cho tất cả chúng sinh đấy có được những tái sinh tốt đẹp ở kiếp sau, có duyên gặp được Chánh Pháp để tu hành giác ngộ giải thoát. Và đồng thời phát Nguyện Bồ Đề Tâm, nguyện tu hành giác ngộ rồi quay trở lại cứu giúp tất cả chúng sinh đấy bằng hết mới thôi.

Zangthalpa trả lời xong,lại tiếp tục câu chuyện:

Thượng Sĩ dạy như thế mà Thái Tử Trần Nhân Tông cũng chưa an lòng, nên hỏi tiếp.

– Còn như giữ gìn giới hạnh trong sạch, không chút xao lãng, là thế nào?

Ngài Tuệ Trung là một bậc đã giác ngộ, nghe hỏi đã biết Thái tử thông tuệ hơn người, sẵn sàng lĩnh hội giáo lý, nhưng tại nơi đông người không tiện nên mỉm cười im lặng. Thái tử tiếp tục thỉnh cầu nhưng Ngài không trả lời, chỉ gắp cùng lúc 3 miếng thịt ăn liên tục, xong đứng phắt dậy, đột ngột chào mọi người rồi lui về phòng nghỉ.

Mọi người không hiểu việc gì, chỉ có Thái tử mỉm cười vì biết Ngài Tuệ Sĩ ra dấu: “đến canh ba vào phòng gặp ta”.
Phần 22 - Quay Về Mục Lục

Zangthalpa – Phần 20: TUỆ TRUNG THƯỢNG SĨ, BẬC CƯ SĨ GIÁC NGỘ TIÊU BIỂU CỦA VIỆT NA

Zangthalpa kể tiếp:

Trên hành trình du lịch của mình, tôi may mắn được ghé thăm đất nước Việt Nam xinh đẹp. Thú vị ở chỗ, tuy đất nước nhỏ bé nhưng lại là quê hương của một bậc cư sĩ giác ngộ tuyệt vời. Ngài tên là Trần Tung, hiệu là Tuệ Trung Thượng Sĩ.

Tuệ Trung Thượng Sĩ là người có được một phong thái siêu việt độc đáo, sống giữa cuộc đời trong sự tự do phóng khoáng không hề bị lệ thuộc. Ngài bước vào trần gian sống như tất cả mọi người nhưng với phong thái Thiền Sư vượt ra ngoài những hệ lụy, không đắm chìm trong danh sắc, cởi tung những triền phược mà con người bình thường không thể lãnh hội và làm được.

Thượng Sĩ có tất cả, như tất cả những con người cư ngụ trên mặt đất đã có, nhưng Thượng Sỹ lại có cái “không” mà những người cư ngụ trên mặt đất không hề có. Cái không ấy là bản năng tuyệt luân vượt ra ngoài định kiến, phán đoán suy luận, gò bó trong mọi khuôn mẫu. Hành động một cách siêu dị không câu nệ chấp trước, điều này chỉ tìm thấy trong những con người đã đạt được sự chứng ngộ giải thoát ở nội tâm.

Tuệ Trung Thượng Sĩ đi vào vuộc đời, sống với cuộc đời, với con người để từ đó hoán chuyển mọi tăm tối, hành động này là việc làm của những Bồ Tát mang đại nguyện, hy sinh thân mạng để xoa dịu những thống khổ của thế gian. Giá trị đó được tiềm ẩn qua con người Thượng Sĩ, Ngài đã từng đem bản thân mình ngăn chặn những cuộc xâm lăng của giặc Nguyên Mông, đã từng được phong tước Hưng Ninh Vương, giữ chức Tiết Độ Sứ. Nhưng Ngài vứt tất cả, chỉ còn lại là phong cách cư sĩ Thiền Sư, đối diện với trần thế bằng tình thương bao dung, không bị giới hạn.

Trộn lẫn với cuộc đời hay không, vượt thoát hay đắm chìm trong sinh tử, bỏ tung tất cả hay gánh trọn trên đôi vai, đối với những người đã giác ngộ thực chứng thì hành động nào cũng đều ứng dụng thanh thoát giữa dòng đời trôi nổi.

1. Xuất Thân của Tuệ Trung Thượng Sĩ

Trần Tung (còn gọi là Trần Quốc Tung) hiệu Tuệ Trung Thượng Sĩ, sinh năm 1230, mất ngày 1 tháng 4 năm 1291, quê ở Nam Định, Việt Nam. Ngài là con An Sinh Vương Trần Liễu, anh ruột Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và cũng là anh vợ vua Trần Thánh Tông. Ngài là người có phẩm chất cao sáng, thuần hậu, vốn dòng tôn thất nên ngay từ khi còn trẻ Ngài đã được cử coi giữ đất Hồng Lộ, thuộc Hải Dương.

Người xưa có câu, dễ nhất là tu ở trên chùa, dễ nhì là tu ở nhà, khó nhất là tu giữa triều đình. Trần Tung xuất thân trong bối cảnh làm quan giữa triều đình nhưng ngài đã hướng đến tu hành từ khi con trẻ. Ngài tu tại gia từ khi 13 tuổi, một lòng đã hướng theo đạo Phật, thích tu Thiền nhưng thân sinh ra trong gia đình Hoàng Tộc nhà Trần, nên không thể sống cuộc sống ẩn cư, nơi rừng sâu để tu hành được. Vì vậy, vừa làm quan trong triều Ngài vừa tự tu hành nhưng vẫn có lòng đi tìm một con đường, tìm một vị Thầy khai ngộ cho Ngài một phương pháp tu giữa nơi triều chính mà ngộ Đạo.

Trần Tung không phải là vị “Thiền sư tại gia” đầu tiên trong lịch sử Phật Giáo Việt Nam. Ngài là đệ tử của thiền sư Tiêu Dao, mà thiền sư Tiêu Dao lại là học trò đắc pháp với một vị thiền sư cư sĩ khác cũng rất nổi tiếng ở kinh đô Thăng Long lúc bấy giờ, đó là cư sĩ Ứng Thuận.

Thiền sư Tiêu Dao còn được gọi là Phúc Ðường đại sư, cư trú ở Phúc Ðường tịnh xá trên núi Yên Tử, Quảng Ninh. Nghe danh Thiền Sư Tiêu Dao, Trần Tung tìm đến học. Qua vài lần tiếp xúc và vấn đạo, Trần Tung rất mực cung kính, khâm phục rồi cảm khái mà làm câu thơ để tả về Thiền Sư:

Cho hay Phật sống trần gian đấy
Sen nở trên lò rực lửa hồng.

Câu thơ đấy cũng nói lên chí hướng và nguyện ước của Trần Tung đối với con đường Đạo của mình: là một người tu hành giữa đời thường, như một hoa sen nở trong biển lửa, nguyện là một người giác ngộ sống cuộc đời thế tục mà cảm hóa chúng sinh.

Từ đấy, Trần Tung tôn Thiền Sư làm Thầy dạy và trở thành một học trò xuất sắc nhất của Thiền Sư Tiêu Dao. Ngài đã tiếp thu, chứng ngộ được mọi nguyên lý sâu xa, vi diệu nhất của Thiền tông từ sư phụ Tiêu Dao. Theo Ngài, mọi hoạt động trong cuộc sống hàng ngày đều là Thiền (Hành diệc thiền, toạ diệc thiền). Khi đất nước bị xâm lăng thì đánh giặc cứu nước là biết tuỳ nghi, là hợp thời đúng lúc, là Thiền.

Năm 1251 cha ông là Trần Liễu mất, Thượng Hoàng Trần Thái Tông cảm nghĩa đã ban cho ông tước Hưng Ninh Vương. Khi vua Trần Thánh Tông nghe đạo đức của Ngài thâm hậu, mới mời Ngài vào cung để bàn việc đạo lý. Vua Thánh Tông thấy phong cách ngôn ngữ của Ngài rất siêu thoát, nên tôn Ngài làm sư huynh tặng hiệu là Tuệ Trung Thượng Sĩ. Thượng Sĩ có nghĩa là người bậc thượng, là hàng Bồ-tát, là người mà mọi hành động đều lợi mình và lợi cả người, Tuệ Trung là hiệu. Vua Trần Thánh Tông tôn Ngài một bậc Bồ tát có đầy đủ trí tuệ.

2. Vị Đại Tướng quân dũng cảm, mưu lược, vì muôn dân trăm họ

Là một cư sĩ nhập thế, làm quan trong triều vì dân vì nước, mỗi khi đất nước bị giặc xâm lăng, Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung đã đảm nhận những nhiệm vụ khó khăn và nguy hiểm nhất. Khi làm sứ giả vào tận sào huyệt của địch đấu trí trên mặt trận ngoại giao, lúc làm tướng trực tiếp chỉ huy chiến đấu. Ở cương vị nào ông cũng hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, lập nhiều công trạng. Ngài tham gia trong cả hai cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông, là người có nhiều công lao trong kháng chiến, Tuệ Trung Thượng Sĩ lần hồi được phong đến chức Tiết Độ Sứ.

2.1 Lập công lớn trong lần kháng chiến chống Nguyên Mông lần 2

Mông Cổ được đánh giá là đế chế vĩ đại nhất trong lịch sử loài người bởi những điều mà họ làm chưa từng xuất hiện trong lịch sử. Trải qua hơn hai mươi năm lăn lộn trên sa trường, Thành Cát Tư Hãn đã thống nhất khu vực Nội Mông, đồng thời thu phục hơn 700 dân tộc, sát nhập tới 40 quốc gia khác nhau từ Đông sang Tây, thành lập nên đế quốc Mông Cổ rộng lớn nhất trên bản đồ thế giới. Ở thời điểm tối cường, đế quốc Mông Cổ trải dài 9.700 km, diện tích lãnh thổ lên tới 24.000.000 km2 tương đương 16% diện tích đất liền của Trái Đất. Trong suốt thế kỷ XIII, vó ngựa của quân xâm lược Mông Cổ đã tung hoành khắp nơi, vó ngựa Mông Cổ được coi là đi đến đâu thì cỏ không mọc được, nơi đó trở thành bình địa.

Mông Cổ sau khi tiêu diệt nhà Nam Tống, thôn tính toàn Trung Quốc, Hốt Tất Liệt lên làm vua lập ra triều Nguyên (năm 1271). Đây là đế quốc lớn mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ. Với thế và lực mới, Hốt Tất Liệt quyết tâm xâm lược Đại Việt, một đất nước có vị trí đặc biệt quan trọng để làm bàn đạp trên con đường bành trướng xâm lược Đông Nam Á của nhà Nguyên.

Trong cuộc kháng chiến chống 50 vạn quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ 2 năm 1285, khi đã vào giai đoạn then chốt của cuộc kháng chiến, vua tôi Nhà Trần phản công giành chiến thắng trên các mặt trận, buộc quân Nguyên Mông phải rút chạy về nước.

Vào ngày 10 tháng 6 năm 1285, khi đại quân Thoát Hoan thất thế bắt đầu rút chạy khỏi bờ bắc sông Hồng, Hưng Ninh Vương – Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung đã cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đem hai vạn quân đón đánh địch, kịch chiến với tướng giặc Lưu Thế Anh và truy kích Thoát Hoan chạy dài đến sông Như Nguyệt. Quân Nguyên bị đội quân của Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản chặn đánh, quân Nguyên thua không sang được sông, phải chạy về phía Vạn Kiếp. Chạy đến sông Sách (tức đoạn sông Thương chảy qua Vạn Kiếp), quân Nguyên bắc cầu phao định vượt sông nhưng bị quân Trần do Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn chỉ huy ập vào đánh. Lý Hằng (vị tướng của quân Nguyên Mông) đẩy lui được mũi quân Trần tấn công vào lưng quân Nguyên, chém được tướng Việt là Trần Thiệu. Nhưng lại bị Tuệ Trung Thượng Sĩ chỉ huy một đạo quân khác đánh vào sườn đội hình quân Nguyên đang vượt cầu phao, làm cho quân Quân Nguyên xô nhau chạy, cầu phao đứt, người chết và bị thương vô số, gây thiệt hại lớn cho lực lượng quân Nguyên Mông trên đường tháo chạy.

2.2 Một mình vào giữa 30 vạn quân địch trá hàng

Trong cuộc chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược lần thứ 3 (1287 – 1288), Quân Nguyên với đại quân 60 vạn người chia làm hai ngả tấn công Đại Việt.

Đạo quân thứ nhất do Trấn Nam Vương Thoát Hoan, người con thứ 9 của Hốt Tất Liệt chỉ huy tiến hành bao vây thành Thăng Long, kinh đô vương triều nhà Trần. Khí thế quân giặc cao ngút, thề phục thù rửa hận hai lần thất bại trước đây.

Vua tôi nhà Trần tổ chức họp bàn quân sự để chọn kế sách đánh địch, không khí khẩn trương. Các vị tướng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo), Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải, Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật, Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản, Hưng Ninh Vương Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung và các tướng quân khác đều có đủ để cùng đưa ra kế sách.

Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn hiến kế:

– Muôn tâu bệ hạ, hiện nay thế giặc Nguyên đông, lại với tâm lý phục thù sau hai lần thất bại trước thoạt nhìn có vẻ rất mạnh, nhưng theo Thần quân giặc đi đường xa mỏi mệt, hàng ngũ chưa chỉnh tề, lại quen khí hậu Phương Bắc, không quen thổ nhưỡng nước Nam, nên dùng kế Dĩ Dật Đãi Lao, lấy nhàn để đối phó với mỏi mệt, dùng quân Đại Việt ít hơn nhưng tinh nhuệ, có trật tự, lại được nghỉ ngơi, đánh địch đang mệt là thượng sách.

Các chúng tướng khác nghe xong đều gật đầu đồng ý là cao kế. Duy chỉ có Tuệ Trung Thượng Sĩ là có ý kiến khác.

– Muôn tâu bệ hạ, chiến tranh dù dưới bất kỳ danh nghĩa nào đều là phi nghĩa, chiến thắng của bên này là máu và sinh mạng của bên kia. Kèm theo đó là những mất mát không gì bù đắp được của người thân những chiến sĩ chết trận ở quê nhà. Trong trường hợp giữ thành Thăng Long thất thủ, người dân trong thành sẽ bị quân giặc giết hại rất nhiều.

Vua Trần nghe vậy, liền nói:

– Tuệ Trung Thượng Sĩ thật có lòng nghĩ cho chúng sinh, muôn dân trăm họ. Trẫm đồng ý với khanh như thế, nhưng chiến tranh giữ nước bảo vệ bờ cõi là việc nên làm, hy sinh trong chiến tranh là điều không tránh khỏi. Ngoài kế sách mà Hưng Đạo Vương đã đưa ra, chẳng hay khanh gia có cao kiến nào khác để tránh thương vong cho người dân, quân lính hai bên mà vẫn giành chiến thắng, bảo vệ được nước nhà.

– Muôn tâu bệ hạ, theo ý Thần, quân Nguyên chia quân 2 ngả với 60 mươi vạn quân là muốn đánh nhanh thắng nhanh, dùng số lượng quân áp đảo để nhanh giành chiến thắng. Hành quân xa với số lượng nhiều như thế, vấn đề lương thực chính là điểm yếu chí mạng của quân địch. Thần xin hiến một kế Vườn Không Nhà Trống, rút lui toàn bộ triều đình, người dân, lương thực, của cải của thành Thăng Long lùi sâu về phương Nam để bảo toàn lực lượng, vừa tránh giao tranh trực tiếp với địch, vừa cắt nguồn cung cấp lương thực, đồng thời tổ chức các cánh quân nhỏ phục kích các đường vận lương của địch. Quân địch đông, thiếu quân lương chúng sẽ lúng túng, lại không quen khí hậu Phương Nam, tất sẽ sớm tự thua mà lui quân, Đại Việt ta sẽ không đánh mà thắng.

Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn nghe xong, vuốt râu gật đầu tỏ vẻ đồng ý, nhưng vẫn còn điều chưa rõ, liền nói: – Việc rút lui toàn bộ thành phải cần thời gian, trong khi thế giặc đang mạnh không biết Tuệ Trung Thượng Sĩ huynh có kế sách gì chăng?

– Muôn tâu bệ hạ, Thần có thêm một Kế Hoãn Binh, làm sử giả đi cầu hòa rồi giả hàng giặc, thương thuyết với chúng để kéo dài thời gian cho triều đình rút lui an toàn. Chỉ cần một người và đích thân Thần sẽ là người thực hiện kế sách này.

Chư tướng nghe xong thì lo lắng cho an nguy của Tuệ Trung Thượng Sĩ. Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản tuổi trẻ nhiệt huyết, văn võ toàn tài, lập nhiều chiến công giết giăc, đầy lòng yêu nước, căm hận quân Nguyên, xung phong xin nhận nhiệm vụ làm sứ giả, Vua Trần cũng tỏ vẻ đồng ý, nhưng Tuệ Trung Thượng Sĩ đã ngăn lại:

Dầu tại bãi chiến trường
Thắng ngàn ngàn quân địch
Tự thắng mình tốt hơn
Thật chiến thắng tối thượng.

Đức Phật đã giảng trong Kinh pháp cú.

– Muôn tâu bệ hạ, Hoài Văn Hầu thật dũng cảm, nhưng để vào hang ổ địch, ngoài dũng cảm, cần có trí tuệ và tài ứng biến linh hoạt với tình thế, hơn nữa không chỉ là cầu hòa giặc, mà qua đó còn thể hiện hào khí sức mạnh Đại Việt, để giặc nể sợ lung lay tinh thần, biết khó mà lui. Thần nguyện đi chuyến này, đối diện hiểm nguy sinh mạng, để mong tránh thương vong cho chúng sinh, muôn dân Đại Việt.

Đến đây, tất cả chư tướng Vua tôi nhà Trần đều chắp tay kính phục trí tuệ, sự dũng cảm, tấm lòng hy sinh vì dân vì nước của Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ. Trước khi lên đường, Vua Trần rưng rung nước mắt dâng ly rượu đào mời Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ, rồi xúc động:

– Trần Tung huynh thật là một vị Bồ Tát, hành động quên mình vì hạnh phúc của muôn dân. Trẫm xin thay mặt cho muôn dân Đại Việt ghi tạc trong lòng, nguyện noi theo gương huynh mà lo cho dân cho nước. Ly rượu đào này xin kính tiễn huynh, mong lại được trùng phùng cùng uống rượu đón huynh trở về.

Rồi trao thánh chỉ, tiễn Ngài đi sứ.

Tuệ Trung Thượng Sĩ nhận rượu Vua ban và thành chỉ, đồng thời đọc lên một bài kệ, mong nhà Vua ghi nhớ để dùng cho việc trị nước, bảo vệ bờ cõi:

Hận thù diệt hận thù
Là điều không thể có
Tình yêu diệt hận thù
Là định luật ngàn thu

Tuệ Trung Thượng Sĩ một mình đi qua cổng trại của 30 vạn quân Nguyên vào gặp Trấn Nam Vương Thoát Hoan, Thoát Hoan không cho người tiếp đón. Nên Ngài biết việc cầu hòa quân Nguyên là rất khó khăn.

Khi Tuệ Trung Thượng Sĩ vào đến doanh trại chính của Thoát Hoan, Ngài quắc mắt nhìn toàn bộ chúng tướng nhà Nguyên rồi đứng thẳng người, ưỡn ngực, tay trái chắp sau lưng, tay phải vuốt râu, phong thái uy nghi, mắt nhìn thẳng Thoát Hoan, không quì lạy.

Thấy thế, các Tướng quân Nguyên rút gươm, chỉ tay thét :

– Sứ thần bên Đại Việt sao thấy Trấn Nam Vương nhà ta sao không quì lạy?

Tuệ Trung Thượng Sĩ quay lại mắng rằng :

– Hỗn xược, bây chỉ biết trách người sao không biết trách mình. Ta phụng chỉ vua Trần sang đây mà các ngươi không ra nghinh tiếp, đó là một điều vô lễ, lại còn trách Đại thần nhà Trần sao không lạy một ông Trấn Nam Vương ư? Trấn Nam Vương Thoát Hoan ngươi là con vua nhà Nguyên Hốt Tất Liệt, trong khi ta làm Hưng Ninh Vương Trần Tung, là anh của vua Trần. Ngươi là con vua, ta là anh vua, xét về thứ phẩm là cao hơn một bậc, hà cớ gì phải quỳ lạy chủ ngươi?

Thoát Hoan nghe thế nổi giận:

– Quân đâu, đem tên hỗn xược này ra ngoài chém đầu thị uy cho ta.

Lập tức, có hai tên đao phủ người cao thước tám, thân hình lực lưỡng, vẻ mặt dữ tợn, cầm đao sáng lóa ập vào lôi ngài ra trước doanh trại chuẩn bị hành quyết. Đối mặt với cái chết cận kề, những tưởng Ngài sẽ hạ giọng cầu xin, nhưng không ngờ khi đao kề cổ Ngài vẫn mặt không biến sắc, còn ngửa mặt lên trời cười lớn. Thoát Hoan lấy làm lạ, ra lệnh ngừng đao và hỏi:

– Vì sao nhà người lại cười như vậy?

Tuệ Trung Thượng Sĩ mỉm cười đáp lại:

– Ta vẫn tưởng Thoát Hoan là một danh tướng, ai dè cũng chỉ là kẻ hồ đồ dễ nóng giận. Chưa biết sứ giả mang đến chuyện tốt hay chuyện xấu mà đã đòi đem giết.

Thoát Hoan cũng là kẻ gian hùng, ngay lập tức liền đổi thái độ và nói:

– Vua Trần sai ngươi sang đây tất cũng biết tay ta đó. Thế hắn đã chịu dâng nạp thành Thăng Long và triều phục nhà Nguyên chưa?

Tuệ Trung liếc nhìn sắc diện Thoát Hoan, mắt xanh râu đỏ, tướng mạo đường đường, nghĩ thầm: Người này phải lấy lời lẽ nói thẳng chứ không nói khéo được. Nghe Thoát Hoan nói như vậy thì vẫn ung dung, nhưng làm ra tức giận, quát :

– Nhà ngươi chớ nói càn. Đại Việt từng hai lần đánh bại quân Nguyên các ngươi, chẳng phải lần trước cũng chính ngươi thống lĩnh 50 vạn quân Nguyên đánh Đại Việt ta, đã bị đánh thua chạy về nước mà người đã quên sao. Ta phụng mệnh sang đây là để nói lời phải trái làm hòa 2 nước, yêu cầu ngươi ra lệnh rút lui, để từ đây 2 nước giao hòa, khỏi dấy binh đao làm khổ dân chúng. Đại Việt ta cũng mỗi 3 năm triều cống sản vật để giữ hòa khí.

Thoát Hoan bị chạm vào vết thương, đập bàn, quát lớn:

– Sao ngươi nói dễ quá vậy? Muốn giảng hòa thì vua Đại Việt phải dâng nạp đầu cho ta, nếu không ta sẽ đánh đuổi đến tận cùng.Vua ngươi chạy lên trời ta theo lên trời, Vua ngươi chạy xuống đất ta theo xuống đất, Vua ngươi trốn lên núi ta theo lên núi, Vua ngươi lặn xuống nước ta theo xuống nước.

Chư tướng quân Nguyên nghe đến đây thì cười ha hả vang cả doanh trại, lấy làm đắc chí lắm.

Tuệ Trung Thượng Sĩ vẫn ung dung, vuốt râu, từ tốn dõng dạc nói rồi cười lớn:

– Theo ta thấy, quân Nguyên các ngươi chia quân 2 ngả, với 60 mươi vạn quân là muốn đánh nhanh thắng nhanh, dùng số lượng quân áp đảo để nhanh giành chiến thắng. Hành quân xa với số lượng nhiều như thế, vấn đề lương thực chính là điểm yếu chí mạng của các ngươi. Hơn nữa quân đội nhà ngươi hành quân xa mỏi mệt, hàng ngũ xộc xệch, khí hậu Phương Nam lại đang vào mùa oi bức, rất dễ bệnh dịch. Phương Nam rừng thiêng nước độc, không khéo các ngươi lại bại trận lần thứ 3, chôn thây nơi xứ người đấy, ha ha….

Thoát Hoan và chúng tướng nghe lời đối đáp bình tĩnh mà thấu đáo, chỉ ra điểm yếu chí mạng của quân Nguyên, liền nghĩ như vậy thì quân Đại Việt tất đã có ứng phó rồi. Cả doanh trại im bặt tiếng cười, nhuệ khí đã giảm, tinh thần lung lay, ai nấy đều đăm chiêu suy nghĩ, chỉ có Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ đứng giữa doanh trại, vẫn ung dung đưa mắt nhìn quanh.

Qua danh tiếng và tiếp xúc với ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ, các mưu sĩ của quân Nguyên đã thấy Tuệ Trung Thượng Sĩ là người có khí độ phi phàm, là nhân tài hiếm có. Nếu người này về phe mình thì chiếm nước Việt dễ như trở bàn tay, và ngược lại nếu để Ngài sống và phò tá nhà Trần, sẽ là một chướng ngại không dễ vượt qua khi thôn tính Đại Việt. Họ bèn bàn bạc với nhau và hiến kế cho Thoát Hoan, lôi kéo thuyết phục Tuệ Trung Thượng Sĩ về theo phe mình, làm nội gián để tìm hiểu kế sách chuẩn bị của quân đội nhà Trần, rồi sẽ liệu kế ứng biến. Thoát Hoan vỗ đùi khen hay, rồi thuyết phục Tuệ Trung Thượng Sĩ quy hàng, hứa hẹn sau khi giành chiến thắng sẽ phong làm vua Đại Việt, chỉ dưới quyền Thiên Tử nhà Nguyên.

Tuệ Trung Thượng Sĩ mỉm cười trong bụng vì giặc đã trúng kế, cũng liền tỏ vẻ đăm chiêu cân nhắc, muốn nán lại doanh trại vài ngày để suy nghĩ thiệt hơn rồi sẽ hồi đáp. Thoát Hoan thấy vậy, chắc mẩm là đã thuyết phục thành công, nên ra lệnh tốc độ tiến quân cũng như đánh thành Thăng Long chậm lại.

Trong thời gian chờ này, quân đội nhà Trần do Trần Hưng Đạo chỉ huy theo kế sách Tuệ Trung Thượng Sĩ, tiến hành rút lui, mang hết lương thực vào giấu trong rừng. Ban ngày đóng cổng thành không giao chiến, còn ban đêm tổ chức đội quân cảm tử xuất kích đánh vào trại giặc, đốt phá lương thực rồi rút lui. Bị tấn công ban đêm, quân Nguyên vô cùng hoảng sợ chỉ biết cố thủ, đợi trời sáng mới dám đánh trống kéo quân ra khỏi trại. Chúng phải dựng rào gỗ, tăng thêm quân tuần tra ở các đồn trại để để phòng quân Đại Việt tiến đánh.

Đến thời hạn trả lời, Tuệ Trung Thượng Sĩ giả vờ đồng ý quy hàng, chỉ cho quân Nguyên biết những yếu điểm trong thành Thăng Long, quân Nguyên theo đó tấn công dễ dàng. Nhưng khi vào trong thành thì thấy chỉ là một tòa thành trống rỗng không một bóng người, quân Nguyên không làm được gì nên để trút giận, đã đốt phá cung điện và phố xá thành Thăng Long. Tuệ Trung Thượng Sĩ nhân lúc hỗn loạn đã bí mật trốn về với quân đội vua Trần.

Ở thành Thăng Long mà không có lương thực, đại quân Thoát Hoan vô cùng lúng túng. Đã vậy, quân Đại Việt đã phản công mạnh mẽ và kiểm soát vùng Hải Dương và Hải Phòng, đẩy Thoát Hoan vào nguy cơ bị cắt đường tiến hội quân với các nhánh quân khác ở Vạn Kiếp. Chính vì không chiếm được lương thực trong thành, cộng thêm trước đó đã bị quân đội nhà Trần đốt phá hết lương thực, làm cho tình hình thiếu lương thực ở các mặt trận khác càng ngày càng trầm trọng, Thoát Hoan quyết định rút quân khỏi Đại Việt. Lúc đó là vào khoảng cuối tháng 3 năm 1288, tức là chỉ khoảng 3 tháng sau khi tiến quân vào Đại Việt.

Như vậy, bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và tài ngoại giao khi làm sứ giả vào tận trong lòng địch để thương thuyết, rồi giả hàng để thực hiện kế hoãn binh, có thời gian cho vua tôi nhà Trần và toàn bộ người dân trong thành Thăng Long bảo toàn tính mạng, rút lui an toàn, tránh bị quân Nguyên Mông vào thành tàn sát, Tuệ Trung Thượng Sĩ Trần Tung đã góp công lớn vào cuộc kháng chiến chông quân Nguyên Mông lần thứ 3 của Đại Việt. Tạo bước ngoặt cho sự thất bại của chúng về sau.

Sau đại thắng Nguyên Mông, vì có công trong cuộc kháng chiến, Tuệ Trung Thượng Sĩ được phong làm Tiết Độ Sứ, giữ vùng biển Thái Bình thuộc tỉnh Thái Bình.

3. Chọn lối sống của người Cư sĩ tại gia

Ngài tuy là một vị Vương gia nhưng lấy đời sống đơn giản làm vui, sống ung dung trong Sự Thật, dành trọn thời gian để tiếp xúc và giác ngộ cho người khác chứ không vui trong chức lớn danh to. Ngài là một cư sĩ mà không bị công danh trói buộc, đó là cái hạnh cao quí, ít người thực hiện được.

Dẹp giặc xong, Nhà Vua phong ấp cho những người trong Hoàng tộc có công với đất nước, Ngài được cấp một nơi yên ở trong lúc tuổi già, đó là ấp Tịnh Bang làm nơi định cư, cứu giúp giác ngộ mọi người.

Tuệ Trung Thượng Sĩ không giáo điều sách vở. Ngài tu Phật nhưng không xuất gia, không toạ thiền, không ăn chay, không cầu thành Phật. Tuy tu đạo xuất thế mà Ngài vẫn sống hài hòa với người thế tục, bao bọc che chở cho mọi người, là một cư sĩ Phật Giáo sống trong trần thế nhưng vẫn cứu giúp được mọi người.

Khi đối đáp giảng dạy, không ai biết Ngài dùng thuận hạnh hay nghịch hạnh. Tức là có những người tới học đạo, Ngài chỉ dùng lời chân thật để an ủi dạy bảo (thuận hạnh). Lại có người tới hỏi đạo thì Ngài đánh, Ngài nạt hoặc đáp bằng những lời thô nặng (nghịch hạnh), mà cũng có người đến hỏi đạo lý Ngài lại chỉ dạy chỗ cương yếu, Ngài dạy cho họ an trụ tâm vọng động không để nó chạy theo sáu trần. Khi tâm an trụ rồi thì sống với bản tánh không động.

Với mắt của người thường thì khó lường được hạnh của Ngài.
Phần 21 - Quay Về Mục Lục